سمیرا حیدرخانی
رمان «کلاس پرنده» نوشته اریش کستنر، نویسنده سرشناس آلمانی، از جمله آثاری است که با وجود گذشت نزدیک به یک قرن از نخستین انتشار، همچنان میتواند مخاطبان نوجوان و بزرگسال را با موضوعاتی مانند دوستی، وفاداری، شجاعت و مقابله با بیعدالتی همراه کند.
این کتاب که نخستین بار در سال ۱۹۳۳ منتشر شد، در دورهای نوشته شد که جامعه آلمان با تحولات سیاسی و اجتماعی عمیقی روبهرو بود. کستنر در این اثر، بخشی از واقعیتهای زمانه خود را در قالب داستانی مدرسهای و ماجراجویانه روایت کرده است.
«کلاس پرنده» درباره چیست؟
داستان «کلاس پرنده» در یک مدرسه شبانهروزی و در روزهای منتهی به کریسمس اتفاق میافتد. محور روایت، گروهی از نوجوانان به نامهای مارتین، جانی، ئولی، ماتز و سباستین هستند که در جریان اتفاقات مختلف مدرسه با چالشهای گوناگونی روبهرو میشوند.
یکی از بخشهای مهم داستان، نمایشنامهای است که جانی، یکی از دانشآموزان، نوشته و قرار است توسط بچهها اجرا شود. همین نمایش بهانهای میشود تا نویسنده تخیل، کنجکاوی و روحیه ماجراجویانه نوجوانان را وارد بخش مهمی از روایت کند.
در کنار ماجراهای مدرسه، درگیری میان دانشآموزان، تلاش برای کمک به دوستان و ارتباط نوجوانان با شخصیتهای بزرگسال، لایههای دیگری به داستان اضافه میکند و آن را از یک روایت ساده مدرسهای فراتر میبرد.
اریش کستنر؛ نویسندهای با تجربه جنگ و جامعهای متلاطم
شناخت زندگی اریش کستنر به درک بهتر فضای «کلاس پرنده» کمک میکند. کستنر که بین سالهای ۱۸۹۹ تا ۱۹۷۴ زندگی کرد، تجربه جنگ جهانی اول را از نزدیک داشت و همین تجربه در شکلگیری نگاه انتقادی او نسبت به خشونت و نظامیگری تأثیر گذاشت.
او در دهه ۱۹۳۰ نیز با آثار و دیدگاههای خود در برابر فضای سیاسی حاکم قرار گرفت. در سال ۱۹۳۳، آثار کستنر در جریان کتابسوزیهای نازیها سوزانده شد و محدودیتهایی نیز برای فعالیت ادبی او ایجاد شد. با این حال، او آلمان را ترک نکرد و بعدها نیز فعالیت ادبی خود را ادامه داد.
دوستی و همدلی در مرکز داستان «کلاس پرنده»
یکی از ویژگیهای مهم این رمان، توجه کستنر به روابط میان شخصیتهاست. نوجوانان داستان در موقعیتهایی قرار میگیرند که وفاداری و دوستی آنها را به چالش میکشد و در بسیاری از موارد، حل مشکلات به همکاری و حمایت متقابل آنها وابسته است.
شخصیتی مانند «بیدود» نیز به داستان عمق بیشتری میدهد. او پزشکی سابق است که از جامعه فاصله گرفته و در واگنی متروکه زندگی میکند. ارتباط دوباره نوجوانان با این شخصیت، یکی از بخشهای مهم داستان است و موضوعاتی مانند تنهایی، ارتباط میان نسلها و بازگشت به جامعه را مطرح میکند.
پیامهای اخلاقی رمان برای نسلهای مختلف
«کلاس پرنده» تنها مجموعهای از اتفاقات مدرسهای و ماجراهای نوجوانانه نیست. کستنر در جریان روایت، مفاهیم اخلاقی مختلفی را بدون جدا کردن آنها از داستان مطرح میکند.
دوستی، شجاعت، وفاداری، همدلی و ایستادگی در برابر بیعدالتی از جمله موضوعاتی هستند که در رفتار شخصیتها و اتفاقات داستان دیده میشوند. همین ویژگی باعث شده است کتاب بتواند فراتر از زمان و شرایط اجتماعی محل نگارش خود، برای نسلهای بعد نیز قابلتوجه باقی بماند.
تصویرگریهای والتر تریر نیز بخش دیگری از جذابیت اثر محسوب میشود. طراحیهای او در کنار روایت کستنر، فضای داستان را برای مخاطب ملموستر کرده و به هویت بصری کتاب کمک کرده است.
«کلاس پرنده» چگونه به ایران رسید؟
این رمان در ایران نیز سابقه انتشار طولانی دارد. «کلاس پرنده» با ترجمه علی پاکبین توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده و نخستین چاپ آن به سال ۱۳۵۷ بازمیگردد.
این اثر در سالهای بعد نیز چندین بار تجدید چاپ شده است. در کنار نسخه چاپی، نسخه صوتی «کلاس پرنده» با صدای منصور ضابطیان نیز در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است.
چرا «کلاس پرنده» هنوز خواندنی است؟
ماندگاری «کلاس پرنده» را میتوان در ترکیب داستان نوجوانانه با موضوعاتی جستوجو کرد که محدود به یک دوره تاریخی نیستند. شخصیتهای نوجوان، ماجراهای مدرسه و فضای پرتحرک داستان، مخاطب را با خود همراه میکنند و در پس این روایت، مفاهیمی مانند دوستی، مسئولیتپذیری و شجاعت نیز مطرح میشود.
به همین دلیل، رمان اریش کستنر را میتوان اثری دانست که اگرچه نزدیک به یک قرن پیش نوشته شده، اما همچنان امکان ارتباط با مخاطب امروز را دارد؛ اثری که تاریخ، ادبیات کودک و دغدغههای انسانی را در قالب یک داستان به هم پیوند میدهد.
