سمیرا حیدرخانی
بازار برنج ایران با چالش‌هایی فراتر از افزایش قیمت مواجه است؛ از اختلاط برنج‌های وارداتی با محصولات داخلی گرفته تا عرضه برنج‌های کم‌کیفیت به نام ارقام مرغوب شمال. قاسم پیشه‌ور، رئیس پیشین اتاق اصناف کشاورزی، با انتقاد از نبود شفافیت کافی در زنجیره تأمین، اجرای قانون شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی را یکی از راهکارهای حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان دانست.
به گزارش خبرگزاری مهر، به گفته پیشه‌ور، برخی فعالان بازار با استفاده از خلأهای نظارتی، برنج‌های وارداتی یا ارقام کم‌قیمت داخلی را با برنج‌های مرغوب مخلوط می‌کنند و محصول نهایی را با قیمت بالاتر و به نام برنج باکیفیت ایرانی به فروش می‌رسانند. این روند، علاوه بر تضییع حقوق خریداران، می‌تواند اعتبار برنج ایرانی و درآمد کشاورزان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اختلاط برنج ایرانی و خارجی چگونه به بازار آسیب می‌زند؟
یکی از مشکلات مطرح‌شده در بازار برنج، عرضه محصولاتی است که کیفیت یا منشأ آن‌ها با عنوان درج‌شده روی بسته‌بندی مطابقت ندارد. پیشه‌ور می‌گوید در برخی موارد، برنج وارداتی با برنج ایرانی یا ارقام کم‌کیفیت داخلی با انواع معطر و گران‌قیمت مخلوط می‌شود و سپس محصول نهایی با نام‌هایی مانند طارم و هاشمی به فروش می‌رسد.
در چنین شرایطی، مصرف‌کننده امکان تشخیص دقیق منشأ و ترکیب محصول را از دست می‌دهد و ممکن است هزینه برنج مرغوب را برای محصولی با کیفیت متفاوت پرداخت کند. از سوی دیگر، عرضه محصول مخلوط‌شده با نام برنج درجه‌یک می‌تواند رقابت را برای شالیکاران و تولیدکنندگانی که محصول واقعی و باکیفیت عرضه می‌کنند، دشوارتر کند.
البته تشخیص میزان گسترش این تخلف در کل بازار، به داده‌های نظارتی و بررسی‌های میدانی نیاز دارد و اظهارات یک مسئول صنفی به‌تنهایی اندازه دقیق آن را مشخص نمی‌کند.
توزیع برنج وارداتی در استان‌های شمالی محل انتقاد شد
رئیس پیشین اتاق اصناف کشاورزی نسبت به توزیع برنج وارداتی در استان‌های شمالی کشور نیز انتقاد کرده است. به گفته او، واردات برنج با هدف تأمین نیاز بازار و کمک به قدرت خرید خانوارها انجام می‌شود، اما نحوه توزیع این محصولات در مناطق اصلی تولید برنج داخلی، پرسش‌هایی درباره سیاست‌های تنظیم بازار ایجاد می‌کند.
از منظر اقتصادی، واردات می‌تواند در صورت کمبود عرضه یا افزایش شدید قیمت‌ها به تأمین نیاز مصرف‌کنندگان کمک کند. با این حال، نتیجه این سیاست به زمان واردات، نحوه توزیع، شفافیت قیمت‌ها و چگونگی حمایت از تولید داخلی بستگی دارد.
اگر سیاست واردات بدون سازوکار روشن برای تفکیک منشأ محصولات و نظارت بر عرضه اجرا شود، احتمال بروز اختلاف میان منافع مصرف‌کننده و تولیدکننده افزایش می‌یابد. از همین رو، شفافیت در توزیع و درج اطلاعات دقیق محصول می‌تواند به کاهش زمینه تخلف کمک کند.
شناسه محصول و کد رهگیری چه نقشی در شفافیت بازار برنج دارند؟
پیشه‌ور با اشاره به تجربه اجرای طرح رصد زنجیره تولید در اتاق اصناف کشاورزی، استفاده از کد یکتا و کد پاسخ سریع (QR) را راهکاری برای شناسایی مسیر محصول از مزرعه تا مصرف‌کننده معرفی کرده است.
در چنین سامانه‌ای، اطلاعات مربوط به منشأ محصول، مراحل فرآوری و کارخانه تبدیل شلتوک به برنج می‌تواند ثبت شود تا امکان پیگیری مسیر عرضه افزایش یابد. در صورت طراحی و اجرای صحیح، این روش به مصرف‌کننده کمک می‌کند اطلاعات معتبرتری درباره محصول در اختیار داشته باشد و نهادهای نظارتی نیز بتوانند تخلفات احتمالی را آسان‌تر بررسی کنند.
او مدعی شده است که طرح مورد اشاره، با وجود ثبت در درگاه ملی مجوزها، در ادامه متوقف شده است. با این حال، جزئیات مستقل درباره علت توقف و وضعیت اجرایی این سامانه در گزارش منتشرشده ارائه نشده است.
قانون برنامه هفتم توسعه بر شناسنامه‌دار شدن محصولات کشاورزی تأکید دارد
یکی از محورهای مطرح‌شده در این گزارش، ماده ۷۱ بند «خ» قانون برنامه هفتم توسعه است که به گفته پیشه‌ور، نهادهای مسئول را به ایجاد شناسنامه برای محصولات کشاورزی ملزم می‌کند.
اجرای مؤثر این سازوکار می‌تواند زمینه ثبت اطلاعات محصول و پیگیری آن در مراحل مختلف زنجیره تأمین را فراهم کند. البته اثربخشی شناسنامه محصول به نحوه اجرای قانون، صحت اطلاعات ثبت‌شده، دسترسی نهادهای نظارتی به داده‌ها و امکان بررسی تخلفات وابسته است.
صرف ایجاد یک سامانه دیجیتال برای حل مشکلات بازار کافی نیست؛ اطلاعات باید دقیق و قابل بررسی باشند و در صورت شناسایی تخلف نیز سازوکار مشخصی برای برخورد و جبران خسارت وجود داشته باشد.
افزایش هزینه تولید برنج فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد می‌کند
پیشه‌ور در بخش دیگری از اظهارات خود به افزایش هزینه نهاده‌های کشاورزی و پیامدهای آن برای تولید اشاره کرده است. به گفته او، گرانی کود و سم باعث شده برخی کشاورزان مصرف این نهاده‌ها را به حداقل برسانند؛ موضوعی که می‌تواند در بلندمدت بر وضعیت خاک و توان تولید مزارع اثر بگذارد.
او همچنین از هزینه‌های بالای انرژی، مشکلات مکانیزاسیون و ناکافی بودن حمایت‌های مالی از تولیدکنندگان انتقاد کرده است. از نگاه این فعال بخش کشاورزی، فشار هزینه‌ها در کنار مشکلات بازار فروش می‌تواند انگیزه ادامه فعالیت را در میان کشاورزان کاهش دهد.
در چنین وضعیتی، حمایت از تولید برنج تنها به کنترل قیمت محصول نهایی محدود نمی‌شود. دسترسی به نهاده‌های مناسب، تأمین مالی، بهبود بهره‌وری و فراهم کردن امکان فروش شفاف محصول نیز از عوامل مؤثر بر پایداری تولید هستند.
سیاست‌های تنظیم قیمت برنج باید میان منافع کشاورز و مصرف‌کننده تعادل ایجاد کند
به اعتقاد پیشه‌ور، تحمیل هزینه حمایت از مصرف‌کننده به تولیدکننده، بدون تأمین منابع مالی لازم، می‌تواند توان اقتصادی کشاورزان را تضعیف کند. او با اشاره به قوانین حمایت از محصولات اساسی کشاورزی، مسئولیت تأمین منابع یارانه‌ای را متوجه دولت و نهادهای مربوط دانسته است.
از سوی دیگر، افزایش قیمت برنج نیز مستقیماً بر هزینه سبد غذایی خانوارها اثر می‌گذارد. بنابراین سیاست‌گذاری در این بازار باید به‌گونه‌ای باشد که هم دسترسی مصرف‌کنندگان به محصول باکیفیت و قیمت متناسب حفظ شود و هم تولیدکننده بتواند هزینه‌های واقعی کشت و برداشت را تأمین کند.
شفافیت در زنجیره توزیع، نظارت بر اصالت کالا و طراحی حمایت‌های هدفمند می‌تواند به کاهش تعارض میان این دو هدف کمک کند. بدون اطلاعات دقیق درباره منشأ محصول و هزینه‌های تولید، تشخیص سهم هر عامل در افزایش قیمت نیز دشوارتر خواهد بود.
تداوم مشکلات بازار برنج چه پیامدی برای تولید داخلی دارد؟
پیشه‌ور هشدار داده است که ادامه فشارهای اقتصادی بر کشاورزان می‌تواند به کاهش تمایل آن‌ها برای ادامه فعالیت و در نهایت تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی منجر شود. او از گسترش ویلاسازی و خروج تدریجی کشاورزان از فعالیت تولیدی به‌عنوان پیامدهای احتمالی این روند نام برده است.
این هشدار نشان می‌دهد که مسئله بازار برنج تنها به قیمت فروش در فروشگاه‌ها محدود نیست؛ پایداری تولید داخلی به شرایط اقتصادی کشاورزان، اعتماد مصرف‌کننده و کارآمدی شبکه توزیع نیز وابسته است.
در نهایت، مقابله با اختلاط برنج ایرانی و خارجی به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد: شناسنامه‌دار کردن محصولات، تقویت نظارت بر بسته‌بندی و عرضه، شفاف‌سازی مسیر توزیع و حمایت هدفمند از تولیدکنندگان. اجرای مؤثر این اقدامات می‌تواند به افزایش اعتماد خریداران و ایجاد شرایط رقابتی شفاف‌تر در بازار برنج کمک کند.
